Qyteti i Janjevës ruan gjurmë të lashta të civilizimit kulturor, objekte të kultit si dhe gjurmë të hershme të xehetarisë. Është shumë e rëndësishme që qytetarët e Kosovës të njihen me zhvillimin e dikurshëm ekonomik të këtij qyteti të lashtë.
Për Janjevën ka shënime që datojnë që nga shekulli XIV, siç ka ashtu edhe për Kishën e Shën Kollit. Udhëpërshkrues të ndryshëm tregojnë se në këtë qytet janë nxjerrë edhe xehe të ndryshme, ari, argjend etj.
Është një qytezë karakteristike, shumë e veçantë dhe shumë atraktive, por viteve përballet me varfëri. Është një vendbanim etnografik, me rrugë të ngushta e shtëpi të vjetra.
Janjeva ndodhet mes kodrave të larta, në lartësinë mbidetare rreth 600 metra, vetëm 12 km nga rruga magjistrale Prishtinë – Ferizaj, 15 km nga qendra komunale.
Bici shkruan se Janjeva kishte popullsi të përzier: 120 familje katolike, 180 myslimane dhe 200 ortodokse, gjithsej 500 familje. Në qytet fliteshin shumë gjuhë: shqip, kroatisht, serbisht e turqisht.
Minierat kanë punuar deri në shek. XVI, kur Janjeva ishte në kulmin e zhvillimit. Këtë zhvillim ia mundësonte edhe pozita e përshtatshme gjeografike. Mirëpo, rezervat e arit dhe të argjendit me kohë shteruan dhe qyteti filloi dalëngadalë të varfërohet e popullsia të zhvendoset.
Janjeva, qytet i vjetër në zemrën e Kosovës, është një arkiv i pasur kulturor i shtrirë përgjatë shekujve, që nga arti i vjetër i argjendarisë e deri te kishat që flasin histori të shekujve XIX dhe XX.
Shtjefën Gjeçovi, një ndër figurat më të shquara të kulturës shqiptare u lind në Janjevë të Kosovës. Ky veprimtar i zellshëm i lëvizjes kombëtare ishte njëkohësisht etnolog, arkeolog, shkrimtar dhe klerik françeskan, nderuar me titullin “Mësues i Popullit”.
Edukimi i tij u përforcua në kolegjin françeskan të Troshanit dhe më pas në vitin 1888, ai vazhdoi studimet në Kroaci.
Gjeçovi ishte një intelektual i dalluar që grumbulloi dhe dokumentoi gojëdhëna dhe legjenda, krijoi monografi shkencore, shkroi artikuj, hartoi materiale mësimore dhe përktheu vepra nga letërsia botërore.
I përkushtuar në studimin e besimeve vendase dhe lidhjen e tyre me trashëgiminë trako-ilire dhe pellazge, Gjeçovi kërkoi të kuptonte kodin e jetës dhe besimit shqiptar. Ai mblodhi rregullat e kanunit drejtpërdrejt nga burimi i tyre më autentik – goja e popullit – dhe i botoi në revistën “Hylli i Dritës”.
Ministria e Kulturës e Kosovës ka angazhuar një ekip ekspertësh për restaurimin e objekteve në këtë qytet për t’ia kthyer atyre pamjen e dikurshme dhe vlerat historiko-kulturore.
Ky projekt, i mbështetur nga qeveria dhe partnerë ndërkombëtarë, pritet të jetë një nga hapat e parë drejt ringjalljes së Janjevës dhe për ta kthyer atë në një destinacion turistik dhe kulturor për vizitorët nga e gjithë bota.
Ministria shpreson se përmes këtyre nismave do të tërheqë vëmendjen e brezave të rinj, gjithashtu edhe të studentëve të historisë dhe trashëgimisë, duke u dhënë mundësinë të njihen dhe të vlerësojnë trashëgiminë e pasur dhe të larmishme kulturore që Janjeva ka.
Restaurimi i Janjevës është më shumë se një projekt restaurimi, është një udhëtim drejt ringjalljes së një zemre të humbur kulturore të Kosovës. /Telegrafi/
