Nga: Zijadin Hasani
Sipas njoftimit të paradokohshëm në FB nga ana e R. Hasanit, paralajmërohet se në kuadër të shënimit të 45-vjetorit të SHE “Ndre Mjeda” (1980- 2025), do të organizohen Garat apo Kampionati i Kosovës në zgjidhjen dhe sajimin e gjëzave.
Pjesa e sajimit të gjëzave ( fjalëkryq dhe anagramë) do të bëhet me korrespondence ku garuesit kanë pë detyrë të sajojnë fjalëkryqin klasik me format 10/8 dhe është e obliguesshme që në diagramin e dhënë të shënohet emri i qytetit të gjëzave GJILAN.
Detyrë tjetër është sajimi i ANAGRAMËS nga këto fjalë: DYZET E PESË VITE NË ENIGMATIKË. Sipas njoftimit, thuhet se qëllimi është të afirmojmë dhe ruajmë traditën e pasur enigmatike shqiptare. Tri vendet e para si në Garën e sajimit poashtu dhe në zgjidhje do të shpërblehen. Dita e fundit e dërgimit të punimeve është 15 tetori 2025 kurse punimet dërgohen në adresën elektronike : [email protected].
25 tetori 2025 është data e mbatjes së TAKIMEVE TË DHJETA JUBILARE TË ENIGMATËVE TË KOSOVËS në Gjilan dhe garat dhe Takimi do të zhvillohen në lokalet e Bibliotekës së Qytetit, në orë 12.00. Pritet ardhja e gjëzakrijuesve dhe dashamirëve të gjëzave moderne nga shumë qytete të Kosovës, nga Lugina e Preshevës, Maqedonia e Veriut etj.
Gjëzakrijuesit duhet ti përmbahen rregullave gjuhësore dhe enigmatologjike.
SHOQATA E ENIGMATËVE “NDRE MJEDA” – Shkollë e enigmatikës shqiptare
Para 45 vjetësh u themelua Shoqata e Enigmatëve NdreMjeda (4 tetor 1980 në Gjilan), me iniciativën e dr. Zijadin V.Hasani, së cilës iu bashkangjitën Ing. Xhelal Selmani, piktor, Rasim Vllasaliu dhe ing. Fadil Dërmaku.
Shoqata e enigmatëve ” Ndre Mjeda” ka luajt një rol me rëndësi në popullarizimin dhe zhvillimin e enigmatikës në përgjithësi dhe asaj shqiptare në veçanti. Shoqata organizoi gara, kampionate në zgjidhjen dhe përpilimin e gjëzave të llojeve të ndryshme, duke filluar nga garat lokale, pastaj ato kombëtare dhe mori pjesë në disa Kampionate për zgjidhjen e gjëzave klasike dhe atyre logjike (WORLD PUZZLE CHAMPIONSHIP).
Padyshim me daljen e revistës Horizonti fillon të kultivohet edhe një pjesë tjetër e enigmatikës, pjesë përbërëse e saj- Enigmatika MODERNE. Kështu që me të drejtë mund të thuhet se Horizonti shërbeu si shkollë shqiptare e enigmatikës.
Ç’është pra enigmatika? Enigmatika është shkathtësi e përpilimit dhe zgjidhjes se enigmave. Ajo është formë specifike e krijimtarisë mendore. Enigmologjia (GJËZAKUPTIMI) është dhe shkencë që studion enigmat në përgjithësi, hulumton dhe shqyrton rregullat e përpilimit, të zgjidhjes, historikun dhe nënllojet e tyre. Kruciverbologjia ( nga lat. Crux- kryq, verbum- fjale), është degë e enigmologjisë e cila studion rregullat e sajimit dhe të zgjidhjes, historikun dhe nënllojet e fjalëkryqeve.
ENIGMATIKA ose ENIGMATOLOGJIA konsiderohet ARTË I DHJETË i krijimtarisë, kurse studiuesit e Teorisë së gjëzave thonë se ENIGMATIKA është LINGUISIKË ZBAVITËSE.
Revista HORIZONTI ishte shkollë e enigmatikës shqiptare për të gjithë ne, veçan fillestaret, sepse para daljes se Horizonti, botoheshin kryesisht gjëza, rebuse dhe rrallë ndonjë fjalëkryq e mos te flasim për llojet e tjera të enigmave dhe Rregullat e sajimit të tyre . Në Horizonti nisen të sajohen gati të gjitha llojet e enigmave të njohura. Për herë të parë filloi së botuari artikujve për çështjet teorike të enigmatikës dhe rubrika të veçanta për të, siç janë : enigmologu, nga teoria e enigmatikës ; artikuj mbi rregullat e sajimit të enigmave dhe aktivitetin e enigmatëve tek ne dhe në botë ; njoftime për takimet, garat, kampionatet e enigmatëve.
Për popullarizimin dhe zhvillimin e enigmatikës në gjuhën shqipe redaksia inicoi bibliotekën , e emërtuar Enigmatikë dhe me 1994, në kuadër të kësaj biblioteke dolën disa vepra : Fjalori e enigmatikës me tre shkronja “dhe “Fjalori enigmologjik me 4 shkronja i dr. Z.Hasanit dhe “Gjej e qesh”, me enigma te rimuara i Xhemail Halilit, pastaj “RROKJEKRYQE MAGJIKE 4 X 4“ dhe “ROKJEKRYQE MAGJIKE 5 X 5 dhe 6 X 6“ ( 2023), të autorit dr. Zijadin V. Hasani , anëtar themelues i SHE “Ndre Mjeda” dhe kryredaktor i revistës Horizonti.
Pjesëmarrja e enigmatëve gjilanas në kampionatet botërore në zgjidhjen e enigmave (World Puzzle Championship):
6- th World Puzzle championship – 23-28 shtator 1997, Koprivnicë (Kroaci)
7-th WPC , 22-27 shtator 1998,Stamboll (Turqi)
8-th WPC, 6-11 tetor 1999, Budapest (Hungari)
11-th WPC , 24-29 shtator 2002, Oulu (Finlandë)
12-th WPC, 14-19 tetor 2003, Arnhem, Papendal National Sports Center (Holandë)
13-th WPC,12-17 tetor 2004, Opatija (Kroaci)
18-th WPC, 3-8 Nëntor 2009, Antalia (Turqi)
Është e ditur se qasja ndaj enigmave është shprehje e mentalitetit të ndonjë populli. Kështu gjermanët enigmave iu qasen shkencërisht, italianët, gjithashtu u qasen seriozisht, por në trajtë loje, sporti.
Mbase kjo vlen në përgjithesi ose se paku për pjesën më të madhe të popujve romanë(neolatin).
Se shqiptarët enigmave iu qasen shkencërisht, veçan enigmave popullore, e konfirmon botimi i teksteve siç është Folklori shqiptar- gjëegjëzat ( Tiranë, 1968) dhe ndonjë botim tjetër.
Zgjidhja e enigmave e vërteton dhe ilustron parimin e poetit romak Horaci : DULCE CUM UTILE, pra ndërlidhja e të këndshmes me të dobishmen.
Redaksisë më vonë iu bashkangjiten dhe enigmatët e tjerë – Xhevat Ruhani, Faik Shkodra, Xhemail Halili, Avdush Canaj, Arbëresh Dalipi, Enver Hajrullahu, Nexhat Hajrulahu, Abdylmexhit Selmani, Xhelal Mustafa .
Për popullarizimin e enigmatikës, ndihmesë të madhe kanë dhënë dhe shumë gazetarë, shkrimtarë, gjuhëtarë, Mehmet Halimi, Hasan Bunjaku, Faik Shkodra, Baftijar Kryeziu, Zijadin Munishi, Nuhi Ismajli, Ibrahim Kadriu, Sabit Rrustemi, Avdush Canaj , Xhemë Karadaku . Në Horizonti, gjithashtu u botuan artikuj, shkrime për ngjarje e manifestime të enigmatëve në Kosovë dhe në botë. /GJILANI INFO/
